Reflecties van een waarnemend burgemeester: veiligheid en samenleven

10-08-2026

NL (FR↓) Wanneer we over veiligheid spreken, denken we vaak spontaan aan politie, criminaliteit of openbare orde. Dat zijn uiteraard essentiële opdrachten van een stadsbestuur en zijn burgemeester. Maar in een stad als Brussel betekent veiligheid meer dan dat. Veiligheid gaat ook over de bescherming van onze democratische vrijheden. Over het recht om je uit te spreken, je te organiseren, te betogen en deel te nemen aan het publieke debat.

Brussel neemt daarin een unieke plaats in. Als hoofdstad van België, van Europa en van tal van internationale organisaties is onze stad veel meer dan een bestuurlijk centrum. Ze is uitgegroeid tot een van de belangrijkste democratische arena's van Europa. Jaarlijks vinden hier duizenden manifestaties, acties en betogingen plaats. Mensen uit heel België, maar ook uit heel Europa, komen naar Brussel om hun stem te laten horen. Vakbonden, studenten, klimaatactivisten, mensenrechtenorganisaties, landbouwers, ondernemers en internationale bewegingen gebruiken onze straten en pleinen als forum voor maatschappelijk debat.

Dat brengt soms uitdagingen met zich mee. Na een recente boerenbetoging moest de Grote Markt bijvoorbeeld worden vrijgemaakt van een volledige container aardappelen. Maar dat hoort bij de opdracht van een democratische hoofdstad. Zolang protest vreedzaam verloopt, anderen respecteert en de veiligheid niet in gevaar brengt, is het niet alleen een recht dat we moeten tolereren, maar een fundamenteel onderdeel van een levende democratie.

De uitdaging voor een stad bestaat erin voortdurend het juiste evenwicht te vinden tussen vrijheid en veiligheid. Democratie betekent immers niet de afwezigheid van conflict. Integendeel. Democratie organiseert meningsverschillen op een vreedzame manier. Ze creëert een ruimte waar verschillende overtuigingen kunnen botsen zonder dat mensen elkaars legitimiteit in vraag stellen.

De politieke filosofe Chantal Mouffe maakt in dat verband een belangrijk onderscheid tussen antagonisme en agonisme. Antagonisme ontstaat wanneer tegenstanders elkaar als vijanden beschouwen. Agonisme daarentegen erkent dat conflicten onvermijdelijk zijn, maar dat ze zich moeten afspelen binnen een gedeeld democratisch kader. Dat onderscheid is vandaag relevanter dan ooit. In een samenleving die steeds complexer en soms ook meer gepolariseerd wordt, moeten we niet streven naar een samenleving zonder meningsverschillen. We moeten ervoor zorgen dat die meningsverschillen op een democratische manier kunnen worden uitgevochten.

Dat is ook waarom veiligheid en democratie niet tegenover elkaar staan, maar elkaar versterken. Zonder veiligheid kunnen mensen hun rechten niet uitoefenen. Zonder vrijheden verliest veiligheid haar legitimiteit. De opdracht van een stad bestaat er precies in beide te beschermen.

Als open en vrije stad kunnen we op het vlak van wetgeving niet klagen, al bestaat er uiteraard een verschil tussen rechten op papier en de realiteit. Het volstaat niet dat rechten enkel bestaan in wetten en verdragen. De echte uitdaging bestaat erin ze ook waar te maken in het dagelijkse leven van mensen. Wat betekent het recht op gelijke behandeling wanneer discriminatie op de huurmarkt blijft bestaan? Wat betekent vrijheid wanneer mensen zich niet veilig voelen in de publieke ruimte? Wat betekenen kansen wanneer een aanzienlijk deel van de bevolking opgroeit in kwetsbare omstandigheden?

Op dat vlak wordt de geloofwaardigheid van onze democratie elke dag opnieuw getest. Niet in parlementen of rechtszalen, maar in buurten, scholen, sociale woningen, openbare diensten en op straat.

Veiligheid heeft vandaag bovendien een nieuwe dimensie gekregen. De uitdagingen waarmee steden geconfronteerd worden, zijn steeds complexer. Polarisering, desinformatie, maatschappelijke spanningen, digitale uitsluiting, klimaatverandering en sociale ongelijkheid versterken elkaar vaak. De klimaattransitie bijvoorbeeld is niet alleen een ecologische uitdaging. Ze is ook een democratische uitdaging. Als kwetsbare groepen het gevoel krijgen dat zij de prijs betalen voor de transitie terwijl anderen de voordelen genieten, zal het draagvlak verdwijnen. Een rechtvaardige transitie is daarom een noodzakelijke voorwaarde voor een sterke democratie.

Ook de hervorming van de Brusselse politiezones moet in dat licht bekeken worden. Een geïntegreerde politiezone met ongeveer 6.500 agenten biedt kansen om de samenwerking te versterken, expertise beter te delen en efficiënter op te treden tegen fenomenen die zich niet houden aan gemeentegrenzen. Maar uiteindelijk zal het succes van die hervorming niet alleen afhangen van structuren. Het zal afhangen van het vertrouwen dat burgers hebben in hun politie en van de nabijheid die politiemensen blijven behouden met de buurten waarin ze actief zijn.

Dat is wellicht de belangrijkste opdracht voor de komende jaren. Niet het vermijden van conflicten, maar het beschermen van de ruimte waarin conflicten op een democratische en respectvolle manier kunnen worden uitgevochten. Als hoofdstad van Europa heeft Brussel daarin een bijzondere verantwoordelijkheid. Onze stad moet een plaats blijven waar verschillende stemmen naast elkaar kunnen bestaan, waar debat mogelijk blijft en waar vrijheid en veiligheid elkaar versterken. Een democratische arena waarin verschillen niet worden weggewerkt, maar op een vreedzame manier een plaats krijgen.

Want uiteindelijk beschermen mensenrechten de democratie. Maar evenzeer geldt het omgekeerde: alleen een sterke democratie creëert de ruimte waarin mensenrechten daadwerkelijk kunnen worden beleefd. En precies daarom is veiligheid veel meer dan een beleidsdomein. Het is een van de fundamenten van onze democratische samenleving.


(FR↓) Lorsque nous parlons de sécurité, nous pensons spontanément à la police, à la criminalité ou à l'ordre public. Ce sont évidemment des missions essentielles d'une administration communale et de son bourgmestre. Mais dans une ville comme Bruxelles, la sécurité signifie bien davantage. Elle concerne aussi la protection de nos libertés démocratiques, le droit de s'exprimer, de s'organiser, de manifester et de participer au débat public.

Bruxelles occupe à cet égard une place unique. En tant que capitale de la Belgique, de l'Europe et de nombreuses organisations internationales, notre ville est bien plus qu'un centre administratif. Elle est devenue l'une des principales arènes démocratiques d'Europe. Chaque année, des milliers de manifestations, actions et rassemblements s'y déroulent. Des personnes venues de toute la Belgique, mais aussi de toute l'Europe, viennent à Bruxelles pour faire entendre leur voix. Syndicats, étudiants, militants pour le climat, organisations de défense des droits humains, agriculteurs, entrepreneurs et mouvements internationaux utilisent nos rues et nos places comme espace de débat citoyen.

Cela peut parfois engendrer des défis. Après une récente manifestation d'agriculteurs, il a par exemple fallu débarrasser la Grand-Place d'un conteneur entier de pommes de terre. Mais cela fait partie de la mission d'une capitale démocratique. Tant qu'une manifestation reste pacifique, respecte autrui et ne met pas la sécurité en danger, elle n'est pas seulement un droit que nous devons tolérer ; elle constitue une composante fondamentale d'une démocratie vivante.

Le défi pour une ville consiste à trouver en permanence le juste équilibre entre liberté et sécurité. La démocratie ne signifie pas l'absence de conflit. Au contraire. Elle organise les divergences d'opinion de manière pacifique. Elle crée un espace dans lequel différentes convictions peuvent s'affronter sans que les uns remettent en question la légitimité des autres.

La philosophe politique Chantal Mouffe établit à cet égard une distinction importante entre l'antagonisme et l'agonisme. L'antagonisme apparaît lorsque des adversaires se considèrent comme des ennemis. L'agonisme, en revanche, reconnaît que les conflits sont inévitables, mais qu'ils doivent s'exprimer dans un cadre démocratique partagé. Cette distinction est aujourd'hui plus pertinente que jamais. Dans une société de plus en plus complexe et parfois davantage polarisée, nous ne devons pas aspirer à une société sans divergences d'opinions. Nous devons veiller à ce que ces divergences puissent être débattues et arbitrées de manière démocratique.

C'est aussi pour cette raison que la sécurité et la démocratie ne s'opposent pas, mais se renforcent mutuellement. Sans sécurité, les citoyens ne peuvent pas exercer leurs droits. Sans libertés, la sécurité perd sa légitimité. La mission d'une ville consiste précisément à protéger ces deux dimensions.

En tant que ville ouverte et libre, nous ne pouvons pas nous plaindre du cadre légal, même s'il existe évidemment une différence entre les droits inscrits sur le papier et leur réalité concrète. Il ne suffit pas que les droits existent dans les lois et les traités. Le véritable défi consiste à les rendre effectifs dans la vie quotidienne. Que signifie le droit à l'égalité de traitement lorsque la discrimination persiste sur le marché locatif ? Que signifie la liberté lorsque des personnes ne se sentent pas en sécurité dans l'espace public ? Que valent les chances offertes lorsque qu'une part importante de la population grandit dans des conditions de vulnérabilité ?

À cet égard, la crédibilité de notre démocratie est mise à l'épreuve chaque jour. Non pas dans les parlements ou les tribunaux, mais dans les quartiers, les écoles, les logements sociaux, les services publics et dans la rue.

La sécurité a en outre acquis aujourd'hui une nouvelle dimension. Les défis auxquels les villes sont confrontées deviennent toujours plus complexes. La polarisation, la désinformation, les tensions sociales, l'exclusion numérique, le changement climatique et les inégalités sociales se renforcent souvent mutuellement. La transition climatique, par exemple, n'est pas seulement un défi écologique. C'est aussi un défi démocratique. Si les groupes les plus vulnérables ont le sentiment de supporter le coût de la transition alors que d'autres en récoltent les bénéfices, l'adhésion collective disparaîtra. Une transition juste constitue donc une condition indispensable à une démocratie forte.

La réforme des zones de police bruxelloises doit également être envisagée dans cette perspective. Une zone de police intégrée comptant quelque 6 500 agents offre l'opportunité de renforcer la coopération, de mieux partager les expertises et d'agir plus efficacement contre des phénomènes qui ne connaissent pas les frontières communales. Mais, en définitive, le succès de cette réforme ne dépendra pas uniquement des structures. Il dépendra de la confiance que les citoyens accordent à leur police et de la proximité que les policiers continueront à entretenir avec les quartiers dans lesquels ils sont actifs.

C'est sans doute là l'une des missions les plus importantes des années à venir. Non pas éviter les conflits, mais protéger l'espace dans lequel ceux-ci peuvent s'exprimer de manière démocratique et respectueuse. En tant que capitale de l'Europe, Bruxelles porte à cet égard une responsabilité particulière. Notre ville doit rester un lieu où différentes voix peuvent coexister, où le débat demeure possible et où liberté et sécurité se renforcent mutuellement. Une arène démocratique où les différences ne sont pas effacées, mais trouvent leur place de manière pacifique.

Car, au final, les droits humains protègent la démocratie. Mais l'inverse est tout aussi vrai : seule une démocratie forte crée l'espace dans lequel les droits humains peuvent être pleinement vécus et exercés. C'est précisément pourquoi la sécurité est bien davantage qu'un simple domaine d'action publique. Elle constitue l'un des fondements de notre société démocratique.

Quoi de neuf?

Share